دشوارى بود . آنها كه چابك‌تر و كنجكاوتر بودند ، تا بالاى شاخه‌ى درختان هم بالا رفته بودند و ضربات شلاق فراشان همه‌ى آنها را به پايين مىكشاند . سقاها « 1 » مشك آب بر پشت به نام على [ ع ] در ميان جمعيت به رايگان آب پخش مىكردند . همه جا شعبده‌بازان با چشمه‌هايى از هنرنمايى خود تماشاگران را غرق در حيرت مىساختند . پشت‌بام خانه‌هاى مجاور اين ميدان نيز پر از انبوه مردم بود . در بالاخانه‌ى كاخ ميرزا كاظم‌خان نظام الملك « 2 » آن‌قدر زن جمع شده بود كه جاى سوزن انداختن نبود و جامه‌هاى ارغوانى و زردرنگ زن‌هاى زنگى كه بدون حجاب بودند - با رنگ‌هاى زنده و شاد در ميان انبوه چادر شب‌هاى سياه ، آلّاپلنگى ديده مىشد . صداى شديد ضربات چوب‌دستىها كه متعاقب آن جمعيت به هم فشار مىآوردند ، از نزديك شدن سياهى لشكر انبوهى كه مأمور اجراى مراسم بودند ، خبر مىداد . دسته‌ى موزيك نظامى در پيشاپيش آنها حركت مىكرد و به محض رسيدن به ميدان ، آهنگ استابات ماتر « 3 » روسينى را مىنواخت ، پشت سردسته‌ى موزيك عده‌يى سرباز كه از سر تا پا لباس متحد الشكل پروسى پوشيده بودند ، با قدم‌هاى موزون راه مىرفتند . شترى كه پارچه‌هاى گرانقيمتى بر سر و گردنش آويزان بود ، در ميان دو دسته سرباز با خونسردى و طمأنينه‌ى خاصى قدم برمىداشت ؛ گويى كه نه از اين همه تشريفات پرشكوهى كه برايش راه انداخته‌اند خوشحال است و نه متأثر از نقش مذبوحانه‌يى كه در اين مراسم به عهده خواهد داشت . پشت سر شتر ، شاه‌زاده‌يى كه جامه‌يى زرين پوشيده و بر روى آن شالى از ابريشم سرخ‌رنگ به صورت حمايل بر سينه بسته بود ، با نيزه‌ى درازى بر دست سواره وارد ميدان شد . آثار كسالت و ملالى كه در چهره‌ى هوشيار و صادقانه‌اش هويدا بود ، گواه آن بود كه افتخار انجام دادن چنين نمايشى و مراسم بىمعنى در حضور شاه ، در نظر او بازى مسخره‌يى بيش نيست . دسته‌ى ديگرى از پياده‌نظام آخر از همه حركت مىكرد .

--> ( 1 ) . در اصل : des Sakkals . ( 2 ) . ميرزا كاظم‌خان نظام الملك فرزند ارشد ميرزا آقاخان نورى است و بعد از قتل اميركبير ، عزت الدوله بالاجبار همسرى او را قبول كرد . كاخ نام‌برده كه پدرش هنگام صدراعظمى براى او ساخته بود به نام نظاميه معروف بود و در سمت جنوبى ميدان بهارستان كنونى قرار داشت . م . ( 3 ) . Stabat Mater : يا مادر ايستاده عنوان يكى از آهنگ‌هاى مذهبى معروف است كه چند آهنگ‌ساز پرآوازه از جمله Rossini آهنگ‌ساز ايتاليايى [ 1792 - 1868 م ] درباره‌ى مصيبت‌هاى مريم مقدس ساخته است . م .